Мұртаза Әбдісамат

Біздің заманымыздың ең ащы шындығымен бетпе-бет келетін уақыт жетті: бүгінгі балалардың когнитивті қабілеті біздің олардың жасындағы кезімізбен салыстырғанда төмен. Бұл пікірді айтқан YouTube блогері емес, Гарвардтың бұрынғы оқытушысы, когнитивті нейробиолог, доктор Джаред Куни Хорват. Ол 2026 жылдың қаңтарында АҚШ Сенатының алдында 80 елдің деректеріне сүйеніп, сенсациялық мәлімдеме жасады.

Флинн эффектісінің соңы: Біз неге «ақылсызданып» барамыз?
XIX ғасырдың соңынан бастап әр он жыл сайын адамзаттың IQ көрсеткіші орташа есеппен 3 ұпайға өсіп отырған. Бұл феноменді «Флинн эффектісі» деп атайды. Жақсы тамақтану, білімнің қолжетімділігі және өмір сүру деңгейінің артуы миымыздың потенциалын ашты.

Алайда, 1975 жылдан кейін туғандарда бұл көрсеткіш төмендей бастады. Норвегияда 730 мың ер адамның деректерін зерттегенде, тіпті бір үйдің балаларының арасында да үлкенінің IQ-і кішісінен жоғары екені анықталды. Демек, мәселе генетикада емес, ортада.

«Қара жәшік» синдромы: Пайдаланушы ма, әлде құл ма?
Z буынын «цифрлық жергілікті тұрғындар» деп атайды. Олар кез келген қолданбаны (app) санаулы секундта меңгеріп, контент жасай алады. Бірақ бір қызығы: кеңседе принтер бұзылса немесе жүйеде қате шықса, олар абдырап қалады. Олар технологияны тұтынуды біледі, бірақ оның қалай жұмыс істейтінін (кодты, драйверді, физикалық байланысты) түсінбейді. Бұны мамандар «Қара жәшік синдромы» деп атайды.

Экрандар миды қалай «кемеді»?
Зерттеулерге сүйенсек, мектепте күніне 5 сағат компьютер қолданатын оқушылардың үлгерімі технологияны аз пайдаланатын құрдастарынан айтарлықтай төмен. Тіпті, үстел үстінде жатқан смартфонның (өшірулі болса да) бар болуының өзі адамның назарын бөліп, когнитивті қуатын (RAM) жеп қояды.

Бұрын біз 750 сөзден тұратын мәтінді оқып, одан мағына шығаратынбыз. Қазіргі емтихандарда (мысалы, SAT) мәтіндер қысқартылып, «әлеуметтік желі стиліндегі» қысқа сөйлемдерге ауыстырылуда. Бұл — даму емес, бұл — жеңіліс.

Жақсы жаңалық: Мидың «видеокартасы» күшейіп жатыр
Дегенмен, бәрі соншалықты нашар емес. Вена университетінің зерттеуі Z буынының үш өлшемді кеңістіктік ойлау (3D Spatial Reasoning) қабілетінің өскенін көрсетеді. Видео ойындар мен күрделі интерфейстердің арқасында мидың визуалды ақпаратты өңдеу бөлігі (GPU іспетті) күшейген. Яғни, біздің миымыз «орталық процессордан» (CPU) гөрі «графикалық процессорға» (GPU) көбірек салмақ сала бастады.

Шешім қандай?
Кейбір елдер бұл қауіпті ерте түсінді.

Швеция: Мектептерден планшеттерді алып тастап, дәстүрлі қағаз кітаптарға 100 миллион еуро бөліп, қайта оралуда.

Дания: 15 жасқа дейінгі балаларға әлеуметтік желіге тыйым салып, телефонды мектепте қолдануды шектеді.

Не істеу керек? 1. Тұтынушыдан жасаушыға айналу: Технологияны жай ғана қолданбай, оның тілін (кодтауды) үйрену.
2. Тікелей қарым-қатынас: Ми экраннан емес, адамнан үйренуге бейімделген. Бетпе-бет сөйлесу мен бірлескен жұмыс миды қайта тірілтеді.
3. Терең оқу (Deep Reading): Қысқа видеолардың орнына ұзақ мәтіндер мен кітаптарға көңіл бөлу.

Сократ кезінде жазудың пайда болуы «есте сақтау қабілетін жояды» деп қорыққан. Машина есептегіштер шыққанда «көбейту кестесін ұмытамыз» дедік. Технологиядан қашу мүмкін емес, бірақ оның біздің орнымызға ойлауына жол беру — нағыз қауіп.